Safra Kesesi Taşı

    

 

 
SAFRA KESESİ TAŞI
DR.ERDOĞAN SÖZÜER
 
Safra kesesinin görevi nedir?
Safra kesesi karaciğer alt yüzüne yapışık olarak yer alan bir organdır. Esas görevi, karaciğerde yapılan safrayı depolamak, konsantre hale getirmek ve sindirim faaliyetleri için gerekli oldukça yavaş yavaş on iki parmak barsağına göndermektir. Yemek yenmesi (özellikle yağlı gıdalar) safra kesesinin kasılmasına yol açarak safra akımını başlatmaktadır.
Safra kesesinde taşların oluşmasıyla ilgili pek çok teori vardır. En anlaşılabilir olanı, karaciğerde yapılan safranın herhangi bir nedenle içeriğinin (kolesterol, safra tuzları gibi kimyasal maddeler) bozulması sonucu safra kesesinde veya safra yollarında kristal şeklinde çökmeler olur. Bunlar ileride oluşacak taşların nüvesini oluştururlar. Başlangıçta çamur şeklini alan safra daha sonra daha da katılaşarak safra taşı şeklini alır. Safra taşı hemen hemen daima safra kesesinde oluşur. Hastaların yaklaşık %10’unda beraberinde safra kanallarında da taş bulunabilir.
Safra kesesi hareketleri bir sebeple yavaşlamış olan kişilerin safra keseleri rahat boşalmadığı için zamanla kese içinde tortular meydana gelmekte, bu durumda safra kesesinde taş oluşumu ile sonuçlanmaktadır. Diğer taraftan bazı kan hastalıklarında da kan hücrelerinin aşırı yıkılmasına bağlı olarak safra kesesinde taş oluştuğunu biliyoruz.
Ancak beslenme alışkanlıkları, özellikle kolesterolden zengin beslenme, uzun süre aç kalma, düzensiz beslenme, şişmanlık safra taşı oluşumu için zemin hazırlamaktadır.
Safra kesesi taşları daha çok kimlerde görülür?
Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de safra kesesi taşları ameliyata yol açan en sık sebeplerin başında gelmektedir. İngilizce kitaplarda baş harfi F ile başlayan 5 faktörden bahsedilir. Tabii bunların dışındaki hastalarda da görülmektedir.
Female: Kadın
Fairy: Açık tenli, sarışın
Fatty: Şişman
Fourty: 40 yaş ve üzerinde
Fertile: Çok doğum yapmış
Safra kesesi taşları yıllarca hiçbir rahatsızlığa yol açmadan sessizce kalabilirler. Hatta başka hastalıklar nedeniyle doktora giden hastaya yapılan tetkikler sonucu tesadüfen tespit edilmiş safra kesesi taşlarının sayısı az değildir. Ancak bu kadar şanslı olmayan hastaların sayısı malesef çok daha fazladır. Gerçektende safra kesesinde taş olup fark edilmeyen veya bilindiği halde zamanında ameliyat olmayan pek çok hasta hayati tehlike altında bize gelmektedir.
Safra kesesindeki taşın hayati tehlikesi nasıl olur?
Şunu gayet iyi biliyoruz ki zamanında ameliyat olmamış hastaların %80’inden fazlasında komplikasyon denen istenmeyen ve sonucu üzücü olabilecek durumlar gelişir. Bunlar neler olabilir?
Taşlı safra kesesinin iltihabı sonucu safra kesesi delinebilir ve safra ile birlikte hem taşlar, hem de iltihabi materyal tüm karna yayılabilir. Bu gerçekten hayati tehlike arz eden bir durumdur ve acil ameliyat ile müdahale gerektirir.
Yine safra kesesindeki küçük taşların ana safra kanalına düşmeleri ve bu kanalı tıkamaları sonucu safra barsağa akamaz kana karışır. Bu hastanın önce gözlerinde daha sonra tüm vücudunda sarılık olarak görülür. Çok ciddi bir komplikasyondur. Acil müdahale gerekir. Aksi halde başta karaciğer ve böbrek olmak üzere tüm organlar etkilenir ve hasta kaybedilebilir.
Bir diğer komplikasyon ciddi akut pankreatittir. Safra kesesindeki taşların pankreas bezine ait kanalı tıkaması sonucu ortaya çıkan bir hastalık. Genel cerrahide doktorları en çok sıkıntıya sokan hastalıklardan birisi. Çünkü hastanın tedavisi yoğun bakım şartları gerektirir ve problemlerle doludur. Hatta bu vaziyette çok riskli olması nedeniyle mümkün olduğunca ameliyattan kaçınılır. Daha önceleri ameliyata alınmak istenen hastanın artık ameliyatından geri durulmaktadır. Bu size gelinen noktanın ciddiyeti hakkında bilgi verir sanırım.
Ve tabii ki çok önemli bir konuda uzun yıllar bekletilen safra kesesi taşlarının kanserleşme riskidir. Şunu çok iyi biliyoruz ki safra kesesi kanseri nedeniyle ameliyat edilen hastaların neredeyse tamamınsa kesede taş bulunmaktadır. Buda safra kesesi kanserleri ile safra kesesi taşları arasında çok sıkı bir ilişkinin var olduğunu göstermektedir.
Konunun önemli bir yanı da özellikle şeker hastalığı olanlarda ve kalp rahatsızlığı, damar sertliği olan hatalarda bu komplikasyonlar daha sık gelişmekte ve malesef daha dramatik seyretmektedir.
O halde bu anlattıklarımdan nasıl bir sonuç çıkıyor. Safra kesemde taş var ama bana zararı yok sözü doğru mu? Hayır değil. Biraz önce de söylediğim riskli hastalar daha çabuk olmak üzere, safra kesesinde taşı olanlar yukarıda bahsedilen hayati bir tehlike içine girmeden tedavilerini yaptırmalıdırlar. Çünkü taşların ne zaman böyle bir rahatsızlığa yol açacağını kimse bilemez.
Doktor bey basit gibi bildiğimiz safra kesesi taşlarının nelere yol açabileceğini öğrenmiş olduk. Peki hastalık bu hale gelmeden ne gibi belirtiler veriyor, hangi durumda şüphelenelim, bu konuyu biraz açar mısınız?
Safra kesesi taşlarının en önemli belirtisi yemek yendikten sonra (özellikle çikolata, yumurta, yağlı kızartmalı gıdalar) karnın sağ tarafında, sağ omuza, sağ kürek kemiği ve sırta doğru vuran ağrıların olmasıdır. Neden özellikle yemekten sonra? Çünkü açlık halinde safra kesesi istirahat halindedir. Yemek yendiğinde yani sindirim faaliyetleri başladığında safraya ihtiyaç duyulmakta ve bazı hormonlar ile safra kesesine ‘safra gönder’ komutu verilmektedir. Bu komutu alan safra kasılmaya başlayarak yoğun bir faaliyet içine girer, işte bu içinde taşlar olan safra kesesi bu faaliyetler esnasında hastaya ağrı dolu sıkıntılı saatler yaşatır.
Ağrı dışında hazımsızlık, şişkinlik, ekşime, yanma gibi sindirim sistemine ait yakınmalar olur. Bu şikayetler mide rahatsızlıkları ile karışabilir. Safra kesesi ve mide birbirine çok yakın hatta temasta olan organlar olduğu için şikayetler birbirini taklit edebilir. Bu nedenle ameliyat öncesi gerekli tetkiklerin eskizsiz yapılması gerekmektedir. Ne demek istiyorum? Hastanın safra kesesinde taş var, ancak midesinde de sorunları var. Hastayı ameliyat ettik, safra kesesini çıkardık ve buna bağlı şikayetleri ortadan kalktı. Hasta biraz rahatladı ancak mideye ait problemler aynen devam ediyor. Bu nedenle mideye ait şikayetleri olan hastalara ameliyat öncesi bir üst endoskopi yaptırmak doğru olur.
Safra kesesi şikâyetlerinin, böbrek taşları, romatizmal ağrılar, karaciğer hastalıkları, hatta kalp rahatsızlıkları ile bile karışabileceği akılda tutulmalıdır.
Yüksek ateş, üşüme hissi, titreme, bulantı, kusma, sarılık, ağrının karnın diğer taraflarına yayılması ciddi bir komplikasyon geliştiğini düşündürmelidir ve derhal bir cerraha başvurulmalıdır.
Safra kesesi taşlarının tanısı zor mudur?
Tam tersine günümüzde safra kesesi taşlarının tanısı çok rahatlıkla konulmaktadır. Tecrübeli bir radyologun yapacağı ultrasonogafi %100’ yakın bize doğru tanıyı verir. Ultrasonografi bildiğiniz gibi ses dalgalarının yansıması esasına dayanan bir yöntemdir, kısa sürede yapılır, hastaya da hiçbir zararı da yoktur. Komplikasyon gelişen durumlarda çok farklı tanı yöntemleri devreye girecektir ancak onlardan burada bahsetmeyeceğim.
Sayın hocam diyelim benim safra kesemde taş var. Tedavi nedir? Siz bu yazının başından beri ameliyat diyorsunuz. İlaçla tedavi mümkün değil mi?
Değerli okuyucu, günümüz tıbbi bilgilerimiz içinde safra kesesi taşlarının ameliyattan başka tedavisi mümkün değildir. Taşların eritilmesi, taşların kırılması gibi tedaviler uzun yıllar önce denenmiş, ancak başarılı olmamış ve artık tamamen terkedilmiş yöntemlerdir. Safra kesesi taşlarının günümüzdeki tek tedavisi cerrahidir.
Peki ameliyatta ne yapılıyor?
Her hangi bir komplikasyon gelişmemiş basit safra kesesi taşlarında yapılan işlem safra kesesinin çıkartılmasıdır. Ancak daha önce bahsettiğimiz, taşların safra kanallarına düşmesi, delinme, pankreatit gibi durumlarda yapılan işlemleri anlatmak bu kitabın ölçülerini çok aşar, bu konulara girmeyeceğim.
Safra kesesi alınmasa da içindeki taşları çıkartsanız olmaz mı?
Evet çok sık sorulan bir soru. Safra kesesinde taş olduğu zaman safra kesesinin tamamı içindeki taşlarla birlikte çıkartılmalıdır. Taşların alınıp safra kesesinin yerinde bırakıldığı bir tedavi yöntemi yoktur ve yanlıştır. 
Çevremde bazı hastalar safra kesesinden ameliyat oldular. Bazıları kapalı ameliyat olduklarını söylediler, bu nedir?
Daha önceki yıllarda tüm safra kesesi ameliyatları hastanın karnı açılarak yapılıyordu. Ancak yaklaşık 20 yıldır safra kesesi ameliyatlarının bir kısmı kapalı yöntemle (laparoskopik teknik) yapılmaktadır. Genel Cerrahi Kliniğimizin Ülkemizde kapalı ameliyatların yapıldığı ilk birkaç merkezden biri olduğunu ve bu ameliyatların yaygınlaşmasında öncü rol oynadığını vurgulamak istiyorum.
Kapalı safra kesesi ameliyatında hastanın karnı açılmadan 3-4 küçük delikle (aletlerin geçebileceği kadar) safra kesesi çıkarılmaktadır. Bu ameliyattan sonra hasta daha az ağrı duymakta, daha erken ayağa kalkmakta, yemek yemektedir. Özetle konforlu bir cerrahidir. Ancak her zaman olduğu gibi madalyonun bir de diğer tarafı vardır. Bu ameliyat mutlaka laparoskopik cerrahide tecrübeli cerrahlar tarafından yapılmalıdır. İşleme bağlı gelişen komplikasyonların sonucu dramatik seyreder. Öncelikle hastaya kapalı başlayan bir ameliyatta bazı nedenlerden dolayı açık ameliyata geçilebileceği önceden söylenmelidir. Safra kesesi iltihaplı ve etrafa yapışık, safra kesesi normalden çok şişkin ve duvarı çok kalın. Kese karaciğerin içine çok gömülü veya hesapta olmayan başka bir durum, anatomik değişiklik, kanama vs. var. Bu durumda cerrah derhal açık yönteme dönmelidir. Israrlı ve inatçı davranışlar hiçte hesapta olmayan ciddi komplikasyonlar ile sonuçlanır.
Hocam bu anlattıklarınızdan sonra ameliyat olmaya karar verdim. Peki bu ameliyatın hiç riski yok mu?
Değerli okuyucu şunu baştan ve dürüstçe ortaya koyalım. Sıfır riskli bir işlem bir ameliyat olamaz. Hep hastalarıma söylediğim cümleyi tekrar etmek istiyorum, ‘hangi hekim size sıfır riskten, garantiden bahsediyor ise o odadan çıkınız’. Böyle bir şey olmaz. Ancak safra kesesi ameliyatı için, genel cerahinin düşük riskli ameliyatlarından biridir diyebiliriz. Burada ameliyatı seyrini safra kesesi değil, hastanın kalp, akciğer, yaş, şeker gibi diğer durumları belirleyecektir.
Ameliyata bağlı komplikasyon gelişmez mi? Tabii ki gelişebilir. Sarılık, safra sızıntıları gibi durumlar olabilir. Ancak bunlar tecrübeli ellerde nadir görülen durumlardır.
 
Aklımızda ne kaldı?
Safra kesesinde taş eşittir ameliyat. Bu nedenle safra kesesinde taşı olan hastalara hayati tehlike içeren bir durum gelişmeden ameliyat öneriyoruz, özellikle şeker hastalığı ve damar sertliği olanlara.